Zet serious games in de juiste context in en verrijk het mbo-onderwijs
25 oktober 2022
Onderwijsinstellingen in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) zijn continu op zoek naar innovatieve manieren om het onderwijs te verbeteren en het studentsucces te bevorderen. Serious gaming is zo’n innovatie. In opdracht van het Ministerie van OCW deed ECBO onderzoek naar serious games in het mbo. Met als doel om enerzijds inzicht te krijgen in de meerwaarde van serious games en anderzijds in de organiseerbaarheid ervan. Onderzoeker Bart Kleine Deters: “Er ontbreekt nog veel wetenschappelijk onderbouwde kennis. Serious games is in het mbo nog grotendeels onontgonnen terrein. Uit de gesprekken die we in dit onderzoek hebben gevoerd met bijvoorbeeld experts en game-ontwikkelaars, maken we op dat serious games als leermiddel het hedendaags onderwijs zeker kan verrijken. Als de games op een goede manier en in de juiste context worden ingezet. Serious games helpen bijvoorbeeld bij het aanleren van repeterende handelingen. En maken het mogelijk om te leren in een omgeving, waar fouten maken mag én qua veiligheid ook gewoon kan.”
Meerwaarde van serious games
Voor dit onderzoek heeft ECBO een kennissynthese van de relevante literatuur gemaakt, interviews gehouden met experts, game-ontwikkelaars en -uitgevers en twee good practices onderzocht: The Warehouse Game en Grip op je Geld. Effecten van het gebruik van serious games in specifiek het mbo zijn (inter)nationaal nog niet onderzocht. Kleine Deters: “Wel weten we uit onderzoek naar het gebruik van serious games in het onderwijs aan 12 tot 25 jarigen dat serious games effectief kunnen zijn in het overbrengen van kennis en het trainen van vaardigheden, maar niet per se effectiever dan andere lesmethoden. Jongeren ervaren in dat onderzoek serious games consistent als leuker en motiverender. En er zijn aanwijzingen dat games helpen bij het ondersteunen van gedragsverandering.”
Ontwikkelen van games
Uit de gesprekken met ontwikkelaars en uitgevers van serious games zijn succesfactoren te destilleren die in het mbo bijdragen aan de ontwikkeling en inzet ervan. Ten eerste moet de game meer zijn dan een los product: het moet aansluiten bij leerdoelen. Ten tweede moeten er voorlopers in de onderwijsinstelling zijn die de meerwaarde van serious games zien. En bereid zijn om daaraan tijd en inzet te besteden. Ten derde is een realistisch verwachtingspatroon aan de kant van onderwijsinstellingen nodig. Bart Kleine Deters: “Een serious game is niet dé oplossing voor elk onderwijsprobleem. Scholen zouden volgens ontwikkelaars beter kunnen nadenken over welk probleem opgelost moet worden en of en hoe serious games daaraan bijdragen.” Naast succesfactoren zijn er ook knelpunten naar voren gekomen. Het financiële plaatje is daarvan veruit het belangrijkste. Kleine Deters: “Scholen hebben beperkt budget. Terwijl de ontwikkelkosten van serious games relatief hoog zijn. Daar komt voor scholen ook nog bijvoorbeeld de inzet van docenten bij die opdrachten voor het spel bedenken. Op dit moment ontwikkelen ontwikkelaars en uitgevers relatief veel op subsidiebasis. Meestal is daarbij onvoldoende nagedacht over (financiële) borging voor het moment waarop de subsidie afloopt. Samenwerking tussen bijvoorbeeld brancheorganisaties, uitgevers en scholen kan helpen om budgetrestricties te verlichten.”
Drie aanbevelingen
Het onderzoek leidt tot drie aanbevelingen. Bart Kleine Deters: “Het kennisniveau over serious games in het mbo moet omhoog. Op docentniveau gaat het om kennis over wanneer serious games ingezet kunnen worden, hoe dat dan te doen en hoe deze te koppelen aan de bredere lespraktijk. Op schoolniveau gaat het over kennis van financieringsmogelijkheden en duurzame implementatie.” Een tweede aanbeveling ligt op het gebied van contact tussen betrokkenen. “Als ontwikkelaars, uitgevers en scholen elkaar beter weten te vinden, dan neemt het gebruik van en de kennis over serious games toe.” Als laatste is een solide kennisbasis over serious games in het mbo nodig. Kleine Deters: “Hierin is empirisch onderzoek naar de effecten op motivatie, kennis, vaardigheden en gedrag een eerste stap. Daarnaast liggen er onderzoeksvragen over de rol van de docent, de transfer van de online naar de offline wereld en de integratie van serious games in onderwijsprogramma’s.”
Benjamin Bremer MSc
Benjamin Bremer MSc
Benjamin is opgeleid als socioloog en werkzaam als onderzoeker. In zijn werk combineert hij zijn onderzoeksvaardigheden met zijn fascinatie voor ongelijkheid in de samenleving die hij al van jongs af aan heeft. Benjamin is kwantitatief opgeleid, maar gaat ook graag op zoek naar de verhalen achter de cijfers door het gesprek aan te gaan. Binnen ECBO werkt hij onder andere aan onderzoek op het gebied van gelijke kansen en inclusie.
Publicaties
- Wolf, M, Sweijen, S., Green, K., Crone, E., Te Brinke, L., De Boer, F., Bremer, B., & Scheeren., L. (2025). Gelijkwaardige behandeling mbo-studenten. ‘s-Hertogenbosch/Rotterdam: ECBO/Universiteit Rotterdam. Publicatie »
- Kennis, R, Visser, B., Scheeren, L., Bremer, B., & Coenen, J. (2024). Monitor passend onderwijs mbo. Nijmegen/’s-Hertogenbosch: KBA/ECBO. Publicatie »
- Bijman, D., Bremer, B., Coenen, J., Noll, K., & Lubberman, J. (2024). Groepsleraar 12+ Een verkennend onderzoek naar de meerwaarde. Amsterdam/’s-Hertogenbosch: Regioplan/ECBO. Publicatie »
- Scheeren, L., Bremer, B., Kennis, R., Beurskens, K., Cuppen, J., Hendrix, M., & Luyten, E. (2024). Onderzoek naar stagediscriminatie van studenten met een functiebeperking in het mbo, hbo en wo. Nijmegen/’s-Hertogenbosch: KBA Nijmegen/ECBO/ResearchNed. Publicatie »
- Bremer, B., Coenen, J., Kans, K., & Wolf, M. (2024). Implementing European priorities in VET: making national VET agile, flexible, innovative, attractive, inclusive and qualityassured: Netherlands. Cedefop Refernet thematic perspectives. ‘s-Hertogenbosch: Stichting CINOP-ECBO. Publicatie »
- Kennis, R., Eimers, T., Visser, B., Scheeren, L., Coenen, J., Bremer, B., Van Drie, E., Cuppen, J., & Luyten, E. (2023). Monitor passend onderwijs in het mbo. Meting 2022. Nijmegen/’s-Hertogenbosch: KBA Nijmegen/ECBO/ResearchNed Publicatie »
- Dopmeijer, J.M., Scheeren, L., Van Baar, J., Bremer, B., & Nuijen, J. (2023). Harder, better, faster stronger? Een onderzoek naar risicofactoren en oplossingsrichtingen van prestatiedruk en stress van studenten in het hbo en wo. Trimbos-instituut, ECIO en RIVM. Publicatie »
- Bijman, D., Bremer, B., Van Uden, D., Coenen, J., & Lubberman, J. (2023). Flankerend onderzoek SIOF-beurs. Amsterdam/’s-Hertogenbosch: Regioplan/ECBO. Publicatie »
- Bijman, D., Bremer, B., Dekker, B., Rens, M., Van Uden, W., & Wesseling, W. (2023) Evaluatie praktijkleren 2019-2022. Amsterdam/’s-Hertogenbosch: Regioplan/ECBO. Publicatie »
- Coenen, J., Bremer, B., Hagen, A., Kleinendorst, W., Rens, M., & Wolf, M. (2022). Tweede evaluatie pabo pilots uitgebreide specialisaties jonge kind en oudere kind. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
- Duysak, S., Van Bergen, K., Coenen, J., Bremer, B., & Stroo, M. (2022). Extra Hulp voor de Klas. Besteding middelen en resultaat. Eindrapport deel 2. Amsterdam/’s-Hertogenbosch: Regioplan/ECBO. Publicatie »
- Coenen, J., Bremer, B., Kleinendorst, W., Nieuwenhuis, L., Rens, M., & Wesseling, W. (2022). Vijfde O&O Monitor. ’s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
- Bremer, B., Kleine Deters, B., Kleinendorst, W., Van Uden, D., & Wesseling, W. (2022). Kansen voor serious games in het mbo. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
Dr. Bart Kleine Deters
Dr. Bart Kleine Deters
Bart is een breed geïnteresseerde senior onderzoeker. Als jurist en bestuurskundige heeft hij een interessante combinatie van vaardigheden, zowel kwalitatief als kwantitatief. Zo combineerde hij diepgravende analyse van onderwijswetgeving met statistische impactevaluatie voor z’n promotieonderzoek aan United Nations University in Maastricht. Zijn ervaring als docent helpt hem om scherp te blijven op praktische toepasbaarheid van onderzoeksresultaten.
Publicaties
- Den Tuinder, E., De Jong, A., Van Kan, C., Tas, T., Brouwer, P., Kleine Deters, B., & Runhaar, P. (2026) Samen meer impact – De positie van masteropgeleide docenten in het mbo DNM Online https://dnmonline.nl/2026/02/18/de-positie-van-masteropgeleide-docenten-in-het-mbo/
- Broek, S., Mulders, M., Levels, M., Buiskool, B.-J., Lindeboom, G.-J., Espéret, A., Coenen, J., Kleine Deters, B., Elderenbosch, M., & Wolf, M. (2025). Eindrapport—Onderzoek Verbreding wettelijke taak LLO. ’s Hertogenbosch en Utrecht:ECBO en Ockham IPS. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/onderzoek-verbreding-wettelijke-taak-llo/
- Brouwer, P., De Jong, A., Van Kan, C., Kleine Deters, B., Runhaar, P., Tas, T., Den Tuinder, E., Van Doesum, K., Neuteboom, H., Nienhuis, C., Woudt, J., & Springeling, G. (2025). Versterking van de impact van masteropgeleide docenten op de onderwijspraktijk in het mbo: Een HR-perspectief (Eindrapport, project 40.5.22620.048). Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek. https://www.nko.nl/onderzoeksprojecten/versterking-van-de-impact-van-masterdocenten-op-de-onderwijspraktijk-in-het-mbo-een-hr-perspectief
- Kennisrotonde. (2025). Welke interventies van docenten bevorderen bij mbo4-studenten de transfer van kennis naar toepassingssituaties? (KR.2230) https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/transfer-van-kennis-naar-toepassing-bij-mbo4
- Kennisrotonde. (2024). Is het waar dat leerlingen in de bovenbouw van het primair onderwijs hogere taalprestaties halen door het spelen van gezelschapsspelletjes in vergelijking met reguliere taallessen? (KR. 1903) https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/beter-presteren-taal-gezelschapsspelletjes
- Kleine Deters, B., Noll, K., Van der Wel, J., Wolf, M., & Gommers, A. (2024). Marktverkenning Schoolboeken en licenties in het mbo. Amsterdam: Regioplan. Publicatie »
- Vadenescu, A., Kleine Deters, B., Wolf, M., Lubberman, J. (2024). Verkenning naar praktijkgericht onderzoek in het mbo. Amsterdam: Regioplan. Publicatie »
- Hermanussen, J., Stroo, M., Kleine Deters, B., van den Berg, E. & van der Ven, K. (2024). Eindrapport Evaluatie convenanten lerarentekort primair onderwijs in de G5. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
- Hoeve, A., Kans, K., Van Vlokhoven, H., Bakker, M., Bus, L., & Kleine Deters, B. (2024). Zorg voor de Toekomst. Praktijkroutes ontwikkelen in vier scenario’s. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
- Kleine Deters, B., & Van Amerongen, M. (2023). Is het waar dat het spelen van gezelschapsspelletjes met basisschoolkinderen bijdraagt aan het versterken van inhibitie en cognitieve flexibiliteit? (KR.1663) Den Haag: Kennisrotonde. Publicatie »
- Kleine Deters, B., Lans, T., & Schoemaker, T., m.m.v. Koning, I., (2023). Digitaal ondersteund leren als versneller van kennisbenutting in de energietransitie. Eindrapportage onderzoeksproject in opdracht van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland/Topsector Energie. ECBO. Publicatie »
- Kleine Deters, B., Dulam, T., & Hoogland, K. (2023). Wat werkt bij het versterken van gecijferdheid? Expertisepunt Basisvaardigheden/Movisie. Publicatie »
- Bours, J., Goes, A., Kleine Deters, B., Koole, P., Moekotte, P., Muskee, B., Van Nieuwland, H., Quinten, L., Snippert, K., & Talstra, J. (2023). Onderwijsinnovatie en kwaliteit: vriend of vijand? De leeropbrengsten van de coalitie Onderwijsinnovatie. Wijchen: Kwaliteitsnetwerk mbo. Publicatie »
- Hermanussen, J., Stroo, M., Kleine Deters, B., Van den Berg, E., & Van der Ven, K. (2022). Tussenevaluatie convenanten lerarentekort primair onderwijs in de G5. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
- Bremer, B., Kleine Deters, B., Kleinendorst, W., Van Uden, D., & Wesseling, W. (2022). Kansen voor serious games in het mbo. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
- Van den Braak, G., Van Delft, A., Gorter, M., Kleine Deters, B., Nieuwenhuis, L., & Oostveen, A. (2022). Evaluatie van de leerwerkloketten. Amsterdam: Regioplan. Publicatie »
- Dekkers, H., Kleine Deters, B., Grootenboer, F., Lans T., & Schoenmaker, T. (2022). Digital learning als versneller van kennisbenutting in de energietransitie. ‘s-Hertogenbosch: CINOP/ECBO. Publicatie »
- Groot, A., Elderenbosch, M., Kleine Deters, B., & Hoogland, K. (2022). Whitepaper. Het belang van gecijferdheid in een digitale context. ‘s-Hertogenbosch: CINOP/ECBO. Publicatie »
- Boels, L., Hoogland, K., Jonker, V., Kleine Deters, B., & Wijers, M. (2022). Het interpreteren en begrijpen van hedendaagse informatiebronnen. Utrecht: Hogeschool Utrecht. Publicatie »
- Coenen, J., Broek, S., Kleine Deters, B., Zandvliet, K., Hamoudeh, B., & Jacobs, W. (2021) Eindevaluatie experiment flexstuderen. ’s-Hertogenbosch: ECBO, Ockham-IPS, & SEOR. Publicatie »
- Kleine Deters, B., Kans, K., & Wagemakers, S. (2021). Welke competenties van (werk)begeleiders in hybride leeromgevingen dragen bij aan competentieontwikkeling van studenten? (KR.1154). Den Haag: Kennisrotonde. Publicatie »
Willem Kleinendorst
Willem Kleinendorst
Onderzoeker
Publicaties
- Bremer, B., Kleine Deters, B., Kleinendorst, W., Van Uden, D., & Wesseling, W. (2022). Kansen voor serious games in het mbo. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »
- Spithoven, J., Rens, M., Kleinendorst, W., & Nieuwenhuis, L. (2022). Evaluatie mbo-certificaten via de Nationale Zorgklas. ‘s-Hertogenbosch: CINOP/ECBO. Publicatie »
- Coenen, J., Bremer, B., Hagen, A., Kleinendorst, W., Rens, M., & Wolf, M. (2022). Tweede evaluatie pabo pilots uitgebreide specialisaties jonge kind en oudere kind. ‘s-Hertogenbosch: ECBO. Publicatie »