Het landschap van praktische wijsheidsontwikkeling: een vruchtbare bodem
26 oktober 2022
“Een student is in het derde jaar amper aanwezig en is slechts gericht op examens. Hij studeert slechts om te examineren en is niet aanspreekbaar op dit gedrag. Zijn motivatie lijkt af te nemen, met name de intrinsieke motivatie. Als docent raakt het mij dat een student zich niet meer wil verdiepen, maar aan het berekenen is ten behoeve van het behalen van zijn diploma.”
“Tijdens mijn eerste jaar voor de klas gaf ik een projectles aan eerstejaarsstudenten. Op wonderbaarlijke wijze was er opeens geen lokaal voor mijn les ingeroosterd. Er waren geen lokalen vrij, ik kon de roostermaker niet bereiken en ik had 30 studenten in de gang staan die op mij stonden te wachten. Wat doe je dan? Ik moest snel schakelen en mijn lesplan omgooien. Ik heb alle studenten laten verzamelen op het studieplein. Ik heb heel kort een instructie gegeven waarna studenten in groepjes een ander plekje in de school mochten zoeken om aan hun project te werken. Ik ben heen en weer gaan lopen tussen de verschillende groepjes om hen te begeleiden. De les ging door. Ook zonder lokaal.”
Herken je het uit jouw eigen praktijk dat je dilemma’s ervaart, er ethische of morele vraagstukken op je pad komen? Waar een oplossing niet zo maar voor de hand ligt en wat jouw praktische wijsheid vraagt om in die situatie te bepalen wat het goede is om te doen? In deze minireeks zijn wij met dergelijke ervaringen aan de slag gegaan, gebruikmakend van de aanpak van participatief actieonderzoek. Het vertrekpunt van deze minireeks was de centrale onderzoeksvraag van het practoraat binnen het Centrum voor Innovatief Vakmanschap (CIV) Welzijn & Zorg. Deze luidt:
Wat typeert een mbo-opgeleide praktisch wijze professional en hoe kan die het beste opgeleid worden en gefaciliteerd worden in de werkpraktijk, zodat zij haar werk goed kan (blijven) doen én met plezier kan (blijven) werken (geboeid blijft door het vak)?
Wat zijn we over werken aan praktische wijsheid te weten gekomen? En hoe hebben we dat aangepakt? We hebben kennis opgedaan over het proces van participatief actie-onderzoek en over de inhoud van praktische wijsheid. Wandel je met ons mee door het landschap van praktische wijsheidsontwikkeling en onderzoek daarnaar; een landschap dat na vier bijeenkomsten vorm begint aan te nemen en een voedzame bodem blijkt?
In de klei van het landschap van praktische wijsheid
“We komen binnen bij Leyden Academy. Een beetje onwennig, voor het eerst gaan we ook echt inhoudelijk samenwerken als practoraat en kennisinstituut. En of het nog niet spannend genoeg is, stroomt de koffiepot over. De hele keuken en laatjes zijn een warme stroom koffie. We weten het meteen weer: met al je goede voorbereiding, het onverwachtse doet gewoon wat het wil. De eerste deelnemers druppelen binnen, iedereen heeft er zichtbaar zin in. Ondanks dat niet iedereen elkaar kent en we het fysiek bij elkaar zijn toch wat ontwend zijn, is er geen sprake van ongemak. Waar er aan het begin nog een lege slinger aan de muur hangt, ontstaat er al snel een kleurrijk geheel, vol verlangens en ideeën. Het bruist en het stroomt.”
De eigen ervaringen van de deelnemers met praktische wijsheid zijn het vertrekpunt van deze minireeks. Iedere deelnemer heeft voorafgaand aan de eerste bijeenkomst twee ervaringen opgestuurd. We starten met het doorlezen van deze ervaringen.
Iedere deelnemer schrijft tijdens het lezen kernwoorden op geeltjes. De kernwoorden zijn de thema’s die de deelnemers teruglezen in de ervaringen. Vervolgens worden de thema’s besproken in de groep, waarna de thema’s gezamenlijk geclusterd worden. Het gezamenlijk doorlopen van dit proces brengt erkenning en herkenning. Het delen van verhalen blijkt een katalysator: het zet aan tot het delen van weer nieuwe eigen verhalen. In de groep wordt er openhartig gesproken en samengewerkt, op een manier alsof ze dit al jaren zo doen. Een nieuw begrip wordt geboren: een ‘autonome focusgroep’. De deelnemers onderzoeken samen de data en geven hier betekenis aan in open gesprekken. Vervolgens clusteren zij de thema’s en wordt hier een naam aangegeven. Zo wordt al snel de rode draad zichtbaar en ontvouwen zich de contouren van een probleemstelling.
Grondwerk verrichten in het landschap van praktische wijsheid
“We eindigen de vierde laatste geplande sessie met een brief aan jezelf en komen in gesprek over waar het je nu echt om te doen is. Een schot in de roos. Iedereen voelt zich geland in zichzelf, ervaart handvatten om in de praktijk iets mee te doen, maar blijkt ook: het voelt niet af. Blijkbaar was deze ruimte nodig om verder te kunnen in de praktijk. Want nu we de ruimte hebben genomen en dit met elkaar hebben doorlopen, is er nu behoefte om iets te gaan maken. We besluiten gezamenlijk om door te gaan. Vijf nieuwe, -liefst fysieke- sessies zijn geboren. Het stilstaan, de tussenruimte die ontstond, zette uiteindelijk aan om verder te gaan!”
Bij aanvang van de minireeks wilden we de stappen van de design-thinking methode doorlopen. De stappen zijn zorgvuldig verdeeld over de oorspronkelijke vier bijeenkomsten, met als doel om een eindproduct te maken wat zou kunnen helpen in de praktische wijsheid ontwikkeling van studenten.
In de voorbereiding van de tweede sessie is alles erop gericht om met de ervaringen in de hand iets te gaan maken wat helpt en werkt in de praktijk van de deelnemende docenten en hun teams. Echter merken wij dat de behoefte om ervaringen uit te wisselen sterker is dan het maken van een eindproduct. Hierdoor besluiten wij vanaf dat moment om de omlijning van de reeks wat los te laten om meer in te kunnen spelen op deze behoefte.
Door ruimte te bieden voor het uitwisselen van deze ervaringen, gaan we steeds dieper op het vraagstuk in. Dit zorgt niet alleen voor herkenning en erkenning, maar ook voor een diepgaande analyse van het probleem. Want, waarom is het zo moeilijk om te werken aan die praktische wijsheid?
We ontdekken dat het altijd over jezelf gaat als docent en in het verlengde daarvan de omgeving waarin je werkt. Het raakt daarmee aan professionele identiteitsontwikkeling: hoe geef jij kleur aan wie je bent als professional?
Het thema ‘goed werk’ komt steeds meer centraal te staan. Wat is nu werk dat deugt en deugd doet? Wanneer ervaar je dat? Waar schuurt het? En hoe ga je daarmee om? Vanuit welke waarden en met welke afwegingen kom je tot handelen? Wanneer je deze vragen stelt, kom je op het terrein van normatieve professionalisering terecht; waar het werken aan praktische wijsheid raakt aan het moreel ethisch leren.
Groeien en snoeien: pendelen tussen houvast en ruimte
“Ons oorspronkelijke plan was dus om in vier sessies iets tastbaars te maken, iets waarmee je in de praktijk aan de slag kunt. Maar hoe goed we het ook voorbereiden, telkens wordt het terloops/onuitgesproken ter zijde geschoven en gebeurt er iets anders. Er is blijkbaar iets anders nodig: de sleutel zit hem in het gesprek met elkaar voeren; het delen van ervaringen en voorbeelden uit de eigen (werk)praktijk. En een mooi gesprek, verbondenheid waarin je je bemoedigd weet door collega’s en verlangen ontstaat om ‘het anders te gaan doen’, verder te komen in je eigen ontwikkeling of een ander gesprek met je studenten of in team te voeren: dat hebben we gemaakt! Om samen te werken aan praktische wijsheidsontwikkeling blijkt er ruimte nodig te zijn voor het uitwisselen van ervaringen, stil te staan bij waarden, waar het schuurt en van hieruit te leren.”
Het samen onderzoeken van een vraagstuk uit de praktijk via actieonderzoek kan bijdragen aan het naar boven halen van de diepere lagen van een probleem. Om tot een geschikte oplossing of product te komen is het eerst belangrijk goed te begrijpen wat het probleem nu precies is, waaruit het is ontstaan; het is als het afpellen van een ui.
Het loslaten van de leidraad en daarmee het voorbedachte plan van de minireeks vergt moed, maar dit blijkt wel nodig. Van ons als sessieleiders wordt reflectie én vertrouwen in dat het goed komt gevraagd. Als facilitators van de deelnemers laten wij ons door hen leiden en zijn we sensitief voor dat wat er gebeurt in de groep. Toch laten we niet alles los, want dat schept verwarring. De deelnemers moeten op hun beurt weer vertrouwen in ons hebben. Het is steeds weer samen zoeken naar balans tussen vrijheid en structuur waarin je ieders behoefte dient te verenigen. Door dit samen te doorlopen draagt iedereen bij aan het creëren van één gemeenschappelijke taal en begrip naar elkaar.
Voor ons onderstreept de ervaring met deze minireeks des te meer wat de waarde is van een tussenruimte en hebben we meer geleerd over wat er nodig is om deze te laten ontstaan. Het nemen van ruimte en aandacht hebben voor het proces en daarop vertragen, brengt een heel ander landschap tevoorschijn om je weg te vervolgen. Anders dan wanneer je slechts gericht bent op het einddoel.
Het landschap van praktische wijsheid komt tot bloei
“Hoe mooi zou het zijn als de school net als een voedselbos een voedingsbodem vormt voor vele soorten, om te ontdekken wie je bent en wie je wilt zijn in het vak dat je leert/waarin je lesgeeft. Op zo’n manier dat als het vak verandert, je werkcontext of als jij zelf doorgroeit of verandert, je houvast vindt in jezelf, in je praktische wijsheid. Of je nu docent bent of student. En waarmee je kunt (blijven) werken op zo’n manier dat je doet wat goed is en goed voelt voor jezelf en voor diegene voor wie jij je inzet.”
Over de auteurs
- Désirée Bierlaagh werkt als practor binnen het CIV Welzijn & Zorg, mboRijnland. Creativiteit en ‘makerschap’ zit haar als banketbakkersdochter in het bloed. Zij werkt met (student)mbo’ers aan professionele identiteit en aan het zichtbaar maken van hun onmisbare waarde in welzijn en zorg. Samengevat onder de noemer praktische wijsheid. [email protected]
- Charlotte van den Eijnde werkt als promovenda bij Leyden Academy on Vitality and Ageing. In haar werk verbindt zij praktijk en wetenschap. Volgens de aanpak van participatief actieonderzoek doet zij samen met betrokkenen uit het onderwijs en de zorgpraktijk onderzoek naar het moreel ethisch leren van (toekomstige) zorgprofessionals.
Met dank aan Leanne Terbeek, ondersteuner practoraat Welzijn & Zorg.
Over deze bijdrage
In de aanloop naar de Mbo Onderzoeksdag 2021 organiseerden we mini-reeksen. Kleine leergroepen waarin deelnemers gedurende een aantal bijeenkomsten met elkaar over een specifiek thema in gesprek gingen vanuit hun eigen onderzoekend vermogen. In de bundel ‘13 bijdragen aan thematische kennisontwikkeling en duurzame netwerkvorming’ geven de leiders van mini-reeksen een inkijkje in hun ervaringen. Daarvan is deze bijdrage er één.